Varak 3b

…o gün ki lâle gibi topraktan boy vereyim, beni Muhammed'in yakınlığında barındır. — Ve sonra:*1

Allah Teâlâ buyurdu: «Üstlerindeki göğe bakmazlar mı — onu nasıl bina ettik, hiçbir çatlağı da yok.» İbret gören basiret gözüyle yaratılışın acayipliklerine bakan, gayretini eşyanın hakikatlerini kavramaya adamış akıl ve marifet ehli için, parlayan güneş gibi apaçıktır ki: yerde ve gökte, altta ve üstte bulunan canlı ve cansız, konuşan ve susan — hepsi Allah Teâlâ'nın yaratıklarıdır. Her birine bir özellik, her türe bir nitelik takdir edilmiştir.*2

Gerekir ki insan yere, göğe, varlıklara ve yaratıklara baksın ve Yaratıcı'nın marifetiyle meşgul olsun. Yaratılanların yalnız suretine bakıp hakikatinden nasipsiz kalan kimse hayvanla birdir — hatta âyetin dediği gibi: «onlar hayvanlar gibidir, belki daha da sapkın».*3

Akılla kavranan üzerinde düşünceyi derinleştirmek, duyularla algılanana dikkatle bakmak ve hüküm ilmini bilmek — bunlar hem dünya lezzetlerine ulaşmanın sebebi hem de ahiret saadetini kazanmanın vesilesidir. Peygamber buyurdu: «Allah'ın yarattıkları üzerinde düşünün.» İnsan yaratılışı düşünerek hayvanlık mertebesinden çıkar, nefsini terbiye eder, ahlâkını güzelleştirir. Yaratılışı düşünmek ilim tahsilini gerektirir; ilim ise her şeyden önce gereklidir.

Kazanılmış ilimle insan öyle yüce bir mertebeye ulaşır ki, anlatmakta halkın âciz kaldığı hakikatlere ve eşyanın acayipliklerine vâkıf olur.

Anlatılır ki: Hz. Mûsâ berrak bir pınara varıp abdest aldı. Yakınında yüce bir dağ vardı; namaz kılmak için oraya çıktı. Derken bir atlı geldi, bir kese dirhem çıkarıp unutarak orada bıraktı ve yoluna gitti. Az sonra bir çoban gelip keseyi buldu, alıp gitti. Ardından zayıf bir ihtiyar geldi…*4