Varak 10a
Ay'ın özellikleri ve etkileri hakkında fasıl. Bu fasıl Ay'a özgü olan şeyleri ve onun etkilerini anlatır.
Anlatırlar ki Güneş'in etkisi sıcaklık aracılığıyla olduğu gibi, Ay'ın etkisi de nem aracılığıyladır. Bunu deneyim sahiplerinden araştırıp doğrularlar.
Bu etkilerden biri denizin hâlleridir. Ay deniz ufuklarından birinde olunca med başlar ve deniz Ay'a doğru yönelir. Ay göğün ortasına varınca med geri çekilir ve bu, Ay batıya varıncaya dek sürer. Ay batıdan geçince med yeniden oluşur, ama ilki kadar güçlü olmaz, zayıf olur; Ay yerin kazığına, yani göğün alt orta noktasına varıncaya dek med sürer. Sonra, Ay yeniden ufka gelinceye dek su yine geri çekilir. Med ve cezrin sebebini böyle açıklamışlardır.
Günde iki med ve iki cezir olur. Deniz kıyısında yaşayanlar med sırasında suyun aşağıdan yukarıya doğru hareketini hissederler; o sırada çok rüzgâr eser ve deniz dalgalı olur. Cezir olunca da rüzgâr ve dalga diner. Ama yakın adalarda ve deniz kıyılarında olanlar suyun [...]up(?) yukarı(?)…*1*2
devamı — vr. 10b…kalktığı açıkça görülür. Med tamamlandığında aşağı(?) kodkâne(?) ateşte sokunup(?)…* İnsan onayı gerekli · 2
- *1satır 11
[...]شوبdiğer okumalar:جوشوب,يشوبBELİRSİZ. 'صونك'ten sonraki kelimenin başı gri bir mürekkep lekesi/silinti altında; görünen kısım uzun bir çanak çizgisi (altında bir işaret), üç noktalı ش, و ve noktası alta ب. 'جوشوب' (coşup) anlamca çok uygun (10b 'قالقدوغن عياناً كورورلر' ile: suyun coşup yukarı kalktığını açıkça görürler), ama ش'den önce و görünmüyor. Leke altındaki harfler insan gözüyle, mümkünse orijinal üzerinde kontrol edilmeli. - *2satır 11
يقادوdiğer okumalar:يقارو,يوقاروBELİRSİZ. Harfler ي ق ا د و gibi okunuyor; ا'dan sonraki harf satır üstünde duruyor, ر gibi aşağı inmiyor. 10b'nin ilk kelimesi 'قالقدوغن' (kalkdığın) olduğundan anlam 'yukaru kalkdığın' (yukarı kalktığını) ister; müstensih ر yerine د yazmış ya da ر kısa kalmış olabilir. Diplomatik olarak 'يقادو' yazıldı, okuma 'yukaru(?)'.
Çözülmüş ya da onaylanmış · 9
- çözüldüsatır 3
اصحاب تجربه لردن تحقيق ايدرلرÇÖZÜLDÜ. Harfler net. Yapı tuhaf (ablatif + 'tahkîk ederler'): 'deneyim sahiplerinden (öğrenip) doğrularlar' olarak çevrildi; anlam, söylenenin tecrübeyle sabit olduğu. - çözüldüsatır 4
دريا آيه قارشو عود ايدرÇÖZÜLDÜ. Harfler net ('آيه'nin üstünde küçük bir işaret ve yanında leke var). 'Avd' sözlükte 'dönme'; burada denizin Ay'a doğru yönelip kabarması anlamında, 'Ay'a doğru yönelir' çevrildi. - çözüldüsatır 5
آی كه اورتيه وآرهÇÖZÜLDÜ. Harfler net: 'ay ki ortaya vara'. Önceki 'vasat-ı semâya varınca' ifadesinin Türkçe açıklaması (yani Ay ortaya varınca); aynı kuruluş satır sonunda 'آی كه مغربدن كيده' ile tekrarlanıyor. Düzyazıda tekrar olarak tek ifadeye indirildi. - çözüldüsatır 5
آی مغربه وآرنجهÇÖZÜLDÜ. Kendi yüklemi yok gibi duruyor; 'varınca' burada 'varıncaya dek' anlamında: cezir Ay batıya varıncaya dek sürer. Kazvînî'deki med-cezir sırası (ufuk → gök ortası → batı → vetedü'l-arz → ufuk) bunu doğruluyor. - çözüldüsatır 6
كيروdiğer okumalar:كبير وÇÖZÜLDÜ. 'مدّ كيرو حاصل اولور': ك uzun keşideli, 'kebîr ve' değil 'girü' (geri, yeniden). L7'deki 'كيرويه رجوع ايدر' (girüye rücû' eder) aynı kelimeyi taşıyor; Kazvînî'nin Arapçasında da Ay batıdan geçince medd 'ikinci kez' başlar. - çözüldüsatır 7
وتد ارضهÇÖZÜLDÜ. L6 sonu 'وتد' + L7 başı 'ارضه': veted-i arz (Arapça watad al-ard), astrolojide ufkun altındaki dördüncü kazık, göğün alt orta noktası. Çeviride 'yerin kazığı (alt meridyen)'. - çözüldüsatır 9
و اولÇÖZÜLDÜ. Satır sonundaki iki kelime soluk, daha açık mürekkeple yazılmış (ya da mürekkep aşınmış); harfler 'و اول' olarak okunuyor ve L10 başındaki 'محلده' ile 've ol mahalde' (ve o sırada) tamlaması tamamlanıyor. - çözüldüsatır 10
موجلودرdiğer okumalar:موجهودرÇÖZÜLDÜ. 'موج'den sonraki harfin üstünde küçük bir leke var, ل'in sapı net seçilmiyor. 'Ve deryâ mevclüdür' (deniz dalgalıdır) cümleye ve sonraki 'cezr olsa rüzgârlar ve mevc sâkıt olur' karşıtlığına tam uyuyor; başka anlamlı okuma yok. - çözüldüsatır 10
جزر اولسهÇÖZÜLDÜ. 'اولسه'nin و'su bir mürekkep damlası altında; ا ve لسه net. 'Cezr olsa' L8'deki 'iki medd ve iki cezr' ile ve 'sâkıt olur' ile tutarlı.